Bahay ni Don Mariano Balsamo Hamoy

NHCP Photo Collection, 2024

NHCP Photo Collection, 2024

NHCP Photo Collection, 2024

Location: 143 Mi Retiro St. Banonong Dapitan City Zamboanga del Norte

Category: Buildings/Structures

Type: House

Status: Level II - Historical marker

Marker date: 14 October 2024

Installed by: National Historical Commission of the Philippines (NHCP)

Marker text:

BAHAY NI DON MARIANO BALSOMO HAMOY 

NAGING TAHANAN NG MAG-ASAWANG DON MARIANO BALSOMO HAMOY AT DOÑA PILAR ACAYLAR SAGARIO, 1893. MADALAS DUMALAW RITO SI DR. JOSE RIZAL KAY DON MARIANO NOONG PANAHON NA IPATAPON SIYA SA DAPITAN NG PAMAHALAANG ESPAÑOL. LIGTAS NA NAILUWAL DITO NI DOÑA PILAR ANG PANGANAY NILAANG ANAK NA SI PABLO BATAY SA KAALAMAN AT PAGSASANAY NI RIZAL, 1894. GINAWANG IMBAKAN NG ABAKA ANG SILONG NG MAGKAIBIGAN AT MAGKASOSYONG SINA HAMOY AT RIZAL SA KALAKALAN NG ABAKA. NANATILING TAPAT NA KAIBIGAN NI RIZAL SI HAMOY SA KABILA NG PANGGIGIPIT NG MGA ESPAÑOL. NAMALAGI ANG BAHAY SA PANGANGALAGA NG PAMILYANG HAMOY HANGGANG SA KASALUKUYAN. ISINAAYOS, 2020-2022. BINUKSAN BILANG MUSEO BALAY HAMOY, 2022. ISA SA MGA NALALABI AT NATATANGING LUMANG BAHAY SA LUNGSOD NG DAPITAN.

Dr. Jose Rizal Memorial Hospital

NHCP Photo Collection, 2021

NHCP Photo Collection, 2021

NHCP Photo Collection, 2021

Location: Dr. Jose Rizal Memorial Hospital, National Road, Lawaan, Dapitan, Zamboanga del Norte

Category: Association/Institution/Organization 

Type: Institutional marker

Status: Level II - Historical marker

Marker date: July 13, 2017

Installed by: National Historical Commission of the Philippines (NHCP)

Marker text:

DR. JOSE RIZAL MEMORIAL HOSPITAL

SA BISA NG BATAS BLG. 2663 NA IPINASA NOONG 19 HUNYO 1916, ITINATAG ANG RIZAL MEMORIAL HOSPITAL SA CASA COMANDANCIA. DITO NANIRAHAN SI JOSE RIZAL NANG SIYA AY IPATAPON SA DAPITAN NOONG 1892. ISINAAYOS, 1927–1931. NAGING OSPITAL NG MGA SUNDALO NOONG IKALAWANG DIGMAANG PANDAIGDIG. NAGING RIZAL MEMORIAL DISTRICT HOSPITAL, 1982. INILIPAT SA KASALUKUYANG KINATATAYUAN NITO, 1991. NAGING DR. JOSE RIZAL MEMORIAL HOSPITAL, 30 HULYO 1996.

Ang Pagdalaw ni Valenzuela sa Dapitan

NHCP Photo Collection, 2016

NHCP Photo Collection, 2016

Location: Rizal Shrine Dapitan, Zamboanga Del Norte

Category: Sites/Events

Type: Commemorative marker

Status: Level II - Historical marker

Marker date: 1981

Installed by: National Historical Institute (NHI)

Marker text:

ANG PAGDALAW NI VALENZUELA SA DAPITAN

NOONG HUNYO 1896, SI DR. PIO VALENZUELA, KILALANG KASAPI NG KATIPUNAN AY IPINADALA SA DAPITAN (NGAYON AY ISANG LUNGSOD SA ZAMBOANGA DEL NORTE) KUNG SAAN IPINATAPON SI DR. JOSE RIZAL. IPINABATID NIYA SA BAYANI ANG MGA BALAK NG KATIPUNAN SUBALIT TINUTULAN NITO ANG ISANG SANDATAHANG HIMAGSIKAN SAPAGKAT ITO AY “MAPAMINSALA AT NAGBUBUNGA NG KAMATAYAN.”

IPINABATID DIN NI VALENZUELA KAY RIZAL NA BINABALAK NG MGA MANGHIHIMAGSIK NA SIYA AY ITAKAS SA HAPON BUHAT SA DAPITAN NA LULAN NG ISANG SASAKYANG-DAGAT. TINANGGIHAN NI RIZAL ANG ALOK AT NAGPAYONG “PARA SA KALIGTASAN NG BAYAN, HINDI NA KAILANGAN ANG BALIKAN PA ANG ISANG TAO LAMANG.” SINABI DIN NI RIZAL NA “ANG MAMATAY AT MAKALUPIG AY NAKAKASIYA, SUBALIT ANG MAMATAY AT MALUPIG AY NAPAKASAKIT.”

PAGKARAANG TUMIGIL NG MAGDAMAG SA DAPITAN, SI VALENZUELA AY NAGBALIK SA MAYNILA AT INIULAT KAY BONIFACIO AT SA IBA PANG MGA PINUNO NG KATIPUNAN ANG KINAHINATNAN NG KANYANG MISYON.

Jose Rizal 1861–1896 National Hero of the Philippines

NHCP Photo Collection, 2016

NHCP Photo Collection, 2016

NHCP Photo Collection, 2016

Location: Rizal Shrine Dapitan, Zamboanga Del Norte

Category: Buildings/Structures

Type: Building

Status: Level II - Historical marker

Marker date: 1962

Installed by: Philippines Historical Committee (PHC)

Marker text:

JOSE RIZAL 1861–1896

NATIONAL HERO OF THE PHILIPPINES

REPLICA OF THE HOUSE CONSTRUCTED IN TALISAY BY RIZAL. HE LIVED HERE FROM MARCH 1893 TO 31 JULY 1896 WHILE IN EXILE AT DAPITAN.

Kipit - Ruta ng Ekspedisyon Magallanes-Elcano sa Pilipinas

NHCP Photo Collection, 2021

Location: Kipit, Labason, Zamboanga Del Norte

Category: Sites/Events

Type: Site

Status: Level II - Historical marker

Date of marker unveiling: 6 May 2021

Installed by: National Historical Commission of the Philippines (NHCP)

Marker text:

KIPIT

RUTA NG EKSPEDISYONG MAGALLANES–ELCANO SA PILIPINAS

MULA SA DAKO NG PANILONGON (TINATAYANG NEGROS), PANSAMANTALANG HUMIMPIL ANG EKSPEDISYON SA KIPIT (BAHAGI NGAYON NG LABASON, ZAMBOANGA DEL NORTE), MAYO 1521. INILARAWAN ITO NA MAY MAINAM NA NADUNGAN AT MAYAMAN SA GINTO. NAKIPAGSANDUGO SI CALANAO, RAHA NG KIPIT, KAY JUAN CARVALLO, PINUNO NG EKSPEDISYON. MULA RITO, TUMULOY ANG EKSPEDISYON SA KANILANG PAGHAHANAP SA MALUKU, NOO'Y KILALANG PINAGMUMULAN NG MGA PAMPALASA (BAHAGI NGAYON NG INDONESYA). DITO NABALITAAN NG MGA ESPANYOL ANG TUNGKOL SA AKTIBONG PAKIKIPAGKALAKALAN NG LUZON SA RYUKYU (BAHAGI NGAYON NG OKINAWA, HAPON).

ANG PANANDANG PANGKASAYSAYANG ITO AY PINASINAYAAN BILANG AMBAG SA PAGGUNITA SA IKA-500 ANIBERSARYO NG UNANG PAG-IKOT SA DAIGDIG.

Ang Casa Real

Location: Dapitan, Zamboanga del Norte

Category: Buildings/Structures

Type: Building

Status: Level II - Historical marker

Marker date: 1989

Installed by: National Historical Institute (NHI)

Marker text:

ANG CASA REAL

ITO ANG POOK NA KINATATAYUAN NG CASA REAL, ANG OPISYAL NA TAHANAN AT GUSALING PAMPANGASIWAAN NG GOBERNADOR PULITIKO-MILITAR NG PUROK. DITO NANAHANAN SI JOSE RIZAL BILANG TAPON MULA NOONG 17 HULYO 1892 HANGANG MARSO 1893 NANG ILIPAT SIYA SA TALISAY, NA NGAYO’Y DAPITAN RIZAL SHRINE.

CASA REAL

THIS IS THE SITE OF THE CASA REAL, OFFICIAL RESIDENCE AND ADMINISTRATION BUILDING OF THE POLITICO-MILITARY GOVERNOR OF THE DISTRICT. HERE, JOSE RIZAL LIVED AS AN EXILE FROM JULY 17, 1892 TO MARCH, 1893 WHEN HE WAS TRANSFERRED TO TALISAY, NOW THE RIZAL DAPITAN SHRINE.

Saint James Church

Location: St. James Church, Dapitan, Zamboanga Del Norte

Category: Buildings/Structures

Type: House of worship

Status: Level II - Historical marker

Marker date: 1989

Installed by: National Historical Institute (NHI)

Marker text (Filipino and English):

SA POOK NA ITO NG SIMBAHAN NG SAN JAIME NA IPINAGAWA NG MGA HESWITA NOONG 1871, TUMAYO SI JOSE RIZAL TUWING LINNGO UPANG MAKINIG NG MISA SA BUONG PANAHON NG KANYANG PAGKAPATAPON SA DAPITAN, 1892–1896.

ON THIS SPOT OF SAINT JAMES CHURCH CONSTRUCTED BY THE JESUITS IN 1871, JOSE RIZAL STOOD WHILE HEARING MASS EVERY SUNDAY DURING HIS EXILE IN DAPITAN IN 1892–1896.

Dito Lumusad si Rizal

Location: Sunset Boulevard, Dapitan, Zamboanga del Norte

Category: Sites/Events

Type: Site

Status: Level II - Historical marker

Marker date: 1989

Installed by: National Historical Institute (NHI) 

Marker text:

DITO LUMUNSAD SI RIZAL

SA DALAMPASIGANG ITO NG STA. CRUZ, LUMUNSAD SI JOSE RIZAL NOONG IKA-7 NG GABI, IKA-17 NG HULYO, 1892 UPANG SIMULAN ANG BUHAY-TAPON SA DAPITAN. KASAMA NI KAPITAN DELGRAS ANG TATLONG KAWAL NG ARTILYERYA AY NAGLAKAD SINA RIZAL SA DAANG PATUNGO SA CASA REAL. DITO SIYA IPINAKILALA KAY DON RICARDO CARNICERO, ANG KASTILANG GOBERNADOR MILITAR NG PUROK.

SITE WHERE RIZAL LANDED

ON THIS BEACH OF STA. CRUZ, JOSE RIZAL LANDED AT 7:00 O’CLOCK PM ON JULY 17, 1892 TO BEGIN THE LIFE AN EXILE IN DAPITAN. WITH CAPTAIN DELGRAS AND THREE ARTILLERY MEN, THEY WALKED THROUGH STA. CRUZ STREET WITH A “FAROL DE COMBATE” TO THE CASA REAL WHERE HE WAS PRESENTED TO DON RICARDO CARNICERO, SPANISH MILITARY GOVERNOR OF THE DISTRICT.

Dr. Jose Rizal (1861–1896)

NHCP Photo Collection, 2016

Location: Dapitan, Zamboanga del Norte

Category: Sites/Events

Type: Site

Status: Level II - Historical marker

Marker date: 1998

Installed by: National Historical Institute (NHI)

Marker text: 

DR. JOSE RIZAL 

(1861–1896)

SA DALAMPASIGANG ITO NOONG DAPITHAPON NG HULYO 31, 1896, ANG PAMBANSANG BAYANI NG PILIPINAS AT DANGAL NG LAHING MALAYO AY UMALIS PATUNGONG MAYNILA KASAMA ANG KANYANG PAMILYA AT MGA KAIBIGAN, NA NAGBIGAY WAKAS SA MAHIGIT NA APAT NA MABUNGANG TAON NG PAGKAKATAPON NIYA SA DAPITAN.

Ang Lumang Bayan ng Dapitan*

NHCP Photo Collection, 2016

NHCP Photo Collection, 2016

NHCP Photo Collection, 2016

NHCP Photo Collection, 2016

Location: Lawaan Rotonda, Dapitan, Zamboanga del Norte

Category: Sites/Events

Type: Site, City/Town

Status: Heritage Zone/Historic Center

Legal basis: Resolution No. 3, s. 2011

Marker date: 2011

Installed by: National Historical Institute (NHI)

Marker text:

ANG LUMANG BAYAN NG DAPITAN

IPINAHAYAG NA HERITAGE ZONE / HISTORIC CENTER NG PAMBANSANG KOMISYONG PANGKASAYSAYAN NG PILIPINAS, 24 MAYO 2011 SA BISA NG NHCP BOARD RESOLUTION NO. 3 S. 2011.

Sakahan ni Jose Rizal

NHCP Photo Collection, 2011

NHCP Photo Collection, 2011

NHCP Photo Collection, 2011

Location: Katipunan, Zamboanga Del Norte (Region IX)
Category: Sites/Events
Type: Site
Status: Level II - Historical marker
Marker date: July 17, 2011

Installed by: National Historical Institute (NHI)

Marker text:

SAKAHAN NI JOSE RIZAL

BINILI AT NILINANG NI RIZAL ANG SAKAHAN NA DATING PAG-AARI NI CALIXTO CARREON NA NAGING PASYENTE NIYA HABANG NASA DAPITAN. INATASAN ANG KAPATID NA SI TRINIDAD RIZAL NA PANGASIWAAN ANG PANGANGALAGA NITO, AT LUMAON NAMANG INILIPAT KAY FERNANDO EGUIA, MAG-AARAL NI RIZAL AT NAGING KATIWALA SA SAKAHAN. IPINAGBILI NI TRINIDAD KAY CRISOSTOMO EGUIA SR. SAKSI ANG IBANG MGA KAPATID NI RIZAL SA KASUNDUANG PANATILIHAN ANG SAKAHAN SA PANGALAN NI JOSE RIZAL, 1949.

Rizal Shrine, Dapitan*

NHCP Photo Collection, 2007

NHCP Photo Collection, 2007

NHCP Photo Collection, 2007

Location: Dapitan City, Zamboanga Del Norte (Region IX)
Category: Sites/Events
Type: Site, NHCP Museum

Link to the museum: Museo ni Jose Rizal, Dapitan

Status: Level I- National Shrine

Legal basis: Proclamation No. 6, s. 1940

Liwasan ng Dapitan*

NHCP Photo Collection

NHCP Photo Collection

Location: Dapitan City, Zamboanga Del Norte (Region IX)

Category: Sites/Events

Type: Plaza

Status: Level I- National Historical Landmark

Legal basis: Resolution No. 1, S. 2002
Marker date: 2003

Installed by: National Historical Institute (NHI)

Marker text:

LIWASAN NG DAPITAN

ISINAAYOS AYON SA PLANO NI JOSE RIZAL HABANG NAKADISTIYERO SA DAPITAN, 1892–1896. MAY LIMANG LANDAS PATUNGO SA KIYOSKONG KINATATAYUAN NGAYON NG BANTAYOG NG PAMBANSANG BAYANI. ITINANIM NI RIZAL ANG MGA PUNONG AKASYA SA LIWASAN. IPINAGKAOOB NIYA ANG SISTEMANG PANGLIWANAG NA GUMAGAMIT NG LANGIS NG NIYOG MULA SA BAYAO NG ISANG PASYENTENG INGLES. BINUO NI RIZAL AT NG KANYANG DATING GURO P. FRANCISCO DE PADUA SANCHEZ, S.J., ANG MAPA NG MINDANAO, SA TULONG NG MGA TAUHAN NG SIMBAHAN AT NG MGA MAG-AARAL NG PAARALANG PAROKYAL NG DAPITAN, 1892. INAYOS ANG MAPA NOONG PANAHON NI JOSE ASENIERO, DATING MAG-AARAL NI RIZAL, GOBERNADOR NG ZAMBOANGA, 1925–1928. IPINAHAYAG BILANG PAMBANSANG PALATANDAANG PANGKASAYSAYAN NG PAMBANSANG SURIANG PANGKASAYSAYAN, 13 MARSO 2002 AT ANG MAPA NG MINDANAO BILANG ISANG YAMANG PANGKALINANGAN NG PAMBANSANG MUSEO, 20 HUNYO 2005.